Pages Menu
Categories Menu

Artykuł dodano: 05/06/2015

Pierwsza pomoc w przypadku osób z udarem mózgu.

Pierwsza pomoc w przypadku osób z udarem mózgu.

Pierwsza pomoc w przypadku osób z udarem mózgu. Złota godzina udarowa.

Udar mózgu jest stanem, który zagraża zdrowiu i życiu osoby poszkodowanej. Każdy człowiek, u którego istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia udaru, powinien jak najszybciej zostać zdiagnozowany w warunkach szpitalnych. Bez względu na stopień nasilenia objawów, rozpoznanie udaru jest bezwzględnym wskazaniem do hospitalizacji pacjenta na oddziale lub pododdziale, które są do tego przystosowane. Aby czas był sprzymierzeńcem, a nie wrogiem dla tych osób, wskazana jest szybka diagnostyka oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia. Działania takie bowiem zwiększają szansę przeżycia tkanki mózgowej bądź ograniczają rozległość zmian spowodowanych udarem. Istotną rolę odgrywa także samo postępowanie przedszpitalne, obejmujące pierwszą pomoc (2, 12). Niestety ograniczenia w leczeniu spowodowane są głównie tym, że większość osób z udarem mózgu zbyt późno przyjeżdża do szpitala. Dlaczego tak się dzieje? Otóż bardzo często dochodzi do błędnego rozpoznania bądź lekceważenia objawów (sugerujących wystąpienie udaru mózgu) przez samego poszkodowanego lub przez jego rodzinę. Dodatkowo pojawia się problem zbyt późnego wezwania i przybycia pomocy medycznej. Zatem bardzo ważną rolę w ratowaniu zdrowia i życia osób z podejrzeniem udaru mózgu odgrywa odpowiednie tempo i jakość postępowania przedszpitalnego oraz szybki transport poszkodowanych do szpitala. O rokowaniu pacjentów decydują bowiem pierwsze godziny (time is brain, tj. „czas to mózg”) (2, 8, 9, 12). Artykuł przedstawia kluczowe podpunkty udzielenia pierwszej pomocy u poszkodowanych z podejrzeniem udaru mózgu.

Słowa kluczowe: udar mózgu, złota godzina udarowa, pierwsza pomoc, łańcuch przeżycia

 

Co powinno zaniepokoić? – objawy zagrażające wystąpieniem udaru mózgu

Amerykańskie Stowarzyszenie Udarowe (American Stroke Association) zaleca, aby zapoznać się z objawami zagrażającymi wystąpieniem udaru mózgu. Należą do nich przede wszystkim:

  • nagłe uczucie drętwienia twarzy (po jednej stronie ciała);
  • nagłe osłabienie mięśni twarzy (objawiające się opadniętym kącikiem ust) bądź kończyn;
  • nagłe problemy z wypowiadaniem słów (bełkotliwa mowa) lub rozumieniem mowy;
  • nagłe problemy z widzeniem;
  • nagłe problemy z chodzeniem;
  • nagłe zawroty głowy lub zaburzenia równowagi;
  • niespodziewany i silny ból głowy bez uchwytnej przyczyny;
  • nagłe zaburzenia orientacji i świadomości, utrata przytomności.

Wymienione wyżej objawy wymagają udzielenia natychmiastowej pomocy osobie poszkodowanej (8).

 

„Łańcuch przeżycia”

Najważniejszymi czynnikami, wpływającym na rokowania pacjentów z udarem mózgu, jest jakość oraz szybkość udzielenia profesjonalnej pomocy medycznej (zgodnie z hasłem: „czas to mózg”). W odniesieniu do udaru mózgu przyjęto, że tzw. złota godzina udarowa stanowi 3-6 godzin, nie mniej jednak najbardziej optymalny czas leczenia trombolitycznego (wpływającego na rozpad patologicznej skrzepliny) obejmuje pierwsze trzy godziny od momentu wystąpienia objawów. Dlatego nie należy bagatelizować podejrzenia udaru mózgu i odsyłać chorego do lekarza pierwszego kontaktu. Postępowanie takie bowiem spowoduje jedynie wydłużenie łańcucha ratunkowego, przez co wpłynie na opóźnienie w rozpoczęciu odpowiedniego leczenia (8).

Łańcuch przeżycia szereguje czynności, jakie należy wykonać u pacjentów z podejrzeniem udaru mózgu. Należą do nich:

1. Rozpoznanie zagrożenia, zareagowanie i natychmiastowe wezwanie służb ratownictwa medycznego (nr 999 lub 112). Zalecanym ułożeniem dla poszkodowanego nieprzytomnego z zachowanym oddechem jest pozycja bezpieczna (Rys. 3).

2. Pierwsza pomoc ABC.

Jeśli poszkodowany nie oddycha, należy rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową. Najważniejszym zadaniem jest bowiem utrzymanie podstawowych czynności życiowych poszkodowanego (BLS, tj. basic life support). Na tym etapie akcję ratunkową określa się jako ABC resuscytacji, co oznacza:

  • A (airway), tj. udrożnienie dróg oddechowych:

-odgięcie głowy poszkodowanego i uniesienie jego żuchwy za pomocą dwóch palców ratownika (Rys. 1);

udrożnienie dróg oddechowych

Rysunek 1 Udrożnienie dróg oddechowych

– ewakuacja z jamy ustnej ciał obcych – np. pokarmu, wymiocin i in.;

  • B (breathing), tj. mechaniczna wentylacja płuc, inaczej sztuczne oddychanie;
  • C (circulation), tj. prowadzenie pośredniego masażu serca (uciski klatki piersiowej);

Zgodnie z Wytycznymi Europejskiej Rady Resuscytacji stosunek  uciśnięć klatki  piersiowej  do  oddechów ratowniczych (wentylacji) u osób dorosłych wynosi 30:2 (Rys. 2). (1, 3, 8).

Rysunek 2 Masaż serca u poszkodowanego

Rysunek 2
Masaż serca u poszkodowanego

3. Kwalifikowana pomoc przedszpitalna.

4. Kwalifikowany transport ciężko chorego.

5. Szpitalny Oddział Ratunkowy; Centrum Leczenia Udarów (5, 8, 10, 13).

Zgodnie z wytycznymi Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego i Amerykańskiego Stowarzyszenia Udaru  „łańcuch przeżycia udaru” obejmuje 4 podstawowe punkty, tj.:

  1.  Szybkie rozpoznanie oraz reakcja na niepokojące objawy neurologiczne (nr 112 lub 999).
  2. Szybkie zadysponowanie Zespołu Ratownictwa Medycznego.
  3. Możliwie jak najszybszy transport poszkodowanego do szpitala.
  4. Postawienie diagnozy (potwierdzenie wystąpienia udaru mózgu) i leczenie fibrynolityczne (13).

 

Pierwsza pomoc przedmedyczna

Uświadamianie ludzi o konieczności udzielenia szybkiej, fachowej pomocy chorym z objawami udaru mózgu powinno być przeprowadzane nie tylko między pracownikami służby zdrowia, lecz także wśród ogółu społeczeństwa. Dlaczego jest ono aż tak ważne? Otóż najczęściej świadkami pogorszenia się samopoczucia u chorego oraz pojawienia się u niego pierwszych objawów udaru mózgu (w wielu przypadkach mylnie interpretowanych bądź lekceważonych) są członkowie rodziny, współpracownicy lub znajomi. I to właśnie zachowania oraz decyzje tych osób mają wpływ na dalsze losy poszkodowanego. Zatem każdy powinien zapoznać się z najważniejszymi objawami zagrażającego udaru, aby w porę wezwać wykwalifikowaną pomoc medyczną. Dodatkowo istotną rolę odgrywa także postępowanie w czasie oczekiwania na przyjazd pogotowia ratunkowego (8).

 

Pierwsza pomoc przedmedyczna (Tab. 1) obejmuje zespół czynności, do których należą:

1. Wezwanie fachowej pomocy medycznej (999 lub 112).

2. Zabezpieczenie drożności dróg oddechowych (tj. ułożenie nieprzytomnego poszkodowanego w pozycji bezpiecznej; ewakuacja z jamy ustnej chorego sztucznego uzębienia i/lub innych ciał obcych).

Warto pamiętać, że zaburzenia połykania (dysfagia), które pojawiają się w przebiegu udaru, mogą stać się przyczyną zachłyśnięcia oraz aspiracji treści pokarmowej do dróg oddechowych (zachłystowe zapalenie płuc) (7, 8, 11). Ułożenie poszkodowanego w pozycji bezpiecznej zapewnia drożność dróg oddechowych (ułożenie języka w przedniej części jamy ustnej), ułatwia oddychanie i zapobiega zachłyśnięciu (swobodny wypływ wydzielin, tj. wymiocin, śliny, krwi), jest stabilne i zmniejsza styczność z podłożem (Rys. 3). Jednakże w pozycji takiej poszkodowany nie powinien przebywać dłużej niż 30 minut.

pozycja boczna ustalona

Rysunek 3 Ułożenie w pozycji bezpiecznej

3. Kontrola funkcji życiowych (oddech i krążenie) – w momencie ich braku rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo oddechowej – ABC resuscytacji (sekwencja resuscytacji 30:2).

4. Ułożenie w pozycji z uniesionym tułowiem o około 30 stopni (jeśli poszkodowany jest przytomny) (Rys. 4).

Rysunek 4 Pozycja z uniesioną głową i tułowiem sprzyja zmniejszeniu obrzęku mózgu.

Rysunek 4
Pozycja z uniesioną głową i tułowiem sprzyja zmniejszeniu obrzęku mózgu.

5. Działanie przeciwwstrząsowe (zadbanie o to, by pacjent nie wychłodził się – zapewnienie dodatkowego okrycia; kontrola czynności życiowych; wsparcie psychiczne) (4-6, 8, 10) (Tab. 1).

 

Tabela 1 Pierwsza pomoc – najważniejsze punkty dotyczące udzielenia pomocy osobom po udarze mózgu

UDAR MÓZGU – PIERWSZA POMOC
 
WEZWANIE FACHOWEJ POMOCY MEDYCZNEJ (999 lub 112)
ZABEZPIECZENIE DROŻNOŚCI DRÓG ODDECHOWYCH (POZYCJA BEZPIECZNA)
KONTROLA FUNKCJI ŻYCIOWYCH / ABC RESUSCYTACJI
UŁOŻENIE W POZYCJI Z UNIESIONYM TUŁOWIEM (U OS. PRZYTOMNEJ)
DZIAŁANIE PRZECIWSTRZĄSOWE

 

Podsumowanie

Udar mózgu jest stanem zagrażającym zdrowiu i życiu osoby poszkodowanej. Rokowania chorych zależą od szybkości i jakości udzielonej pomocy. Przyjmuje się, że tzw. złota godzina udarowa stanowi 3-6 godzin. Jednakże najbardziej optymalny czas leczenia trombolitycznego to pierwsze trzy godziny od momentu wystąpienia objawów. Zatem kluczową rolę odgrywa szybka reakcja, tj. natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112). Zanim jednak wykwalifikowana pomoc medyczna pojawi się na miejscu zdarzenia, należy udzielić pierwszej pomocy osobie poszkodowanej. Zatem każdy powinien zapoznać się z najważniejszymi objawami zagrażającego udaru oraz zasadami  postępowania w czasie oczekiwania na przyjazd pogotowia ratunkowego. Spośród objawów  zagrażających wystąpieniem udaru mózgu wyróżnia się przede wszystkim: nagłe uczucie drętwienia twarzy (po jednej stronie ciała), nagłe osłabienie mięśni twarzy (objawiające się opadniętym kącikiem ust) bądź kończyn, nagłe problemy z wypowiadaniem słów (bełkotliwa mowa) lub rozumieniem mowy, nagłe problemy z widzeniem, nagłe problemy z chodzeniem, nieoczekiwane zawroty głowy lub zaburzenia równowagi, niespodziewany i silny ból głowy bez uchwytnej przyczyny, nagłe zaburzenia orientacji i świadomości, utrata przytomności. Natomiast pierwsza pomoc przedmedyczna u poszkodowanych z udarem mózgu obejmuje następujące działania: wezwanie fachowej pomocy medycznej (999 lub 112), zabezpieczenie drożności dróg oddechowych (ułożenie w pozycji bezpiecznej w przypadku osób nieprzytomnych), kontrolę funkcji życiowych (oddech i krążenie), a w momencie ich braku rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo oddechowej – ABC resuscytacji, ułożenie w pozycji z uniesionym tułowiem (w przypadku osoby przytomnej) oraz działanie przeciwwstrząsowe. Postępowanie takie znacząco wpływa na rokowanie w udarze mózgu, lecz przede wszystkim – co warto podkreślić – może uratować życie osobie poszkodowanej.

 

Piśmiennictwo:

  1. Gajdosz R.: Podstawowe i zaawansowane postępowanie resuscytacyjne u dorosłych i dzieci. ABC resuscytacji. [W:] Medycyna ratunkowa i katastrof. Podręcznik dla studentów uczelni medycznych, red. A. Zawadzki, Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, 2011, s. 14-15, 35-36.
  2. Gaszyński W.: Wybrane stany zagrożenia życia. [W:] Intensywna terapia i wybrane zagadnienia medycyny ratunkowej. Repetytorium, W. Gaszyński, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, 2010, s. 72.
  3. Górecki A.: Nagłe zatrzymanie krążenia – aktualne wytyczne postępowania resuscytacyjnego. Postępy Nauk Medycznych 2-3/2007, s. 87-97.
  4. Jastrzębska R., Kaczor A.: Pozycje ułożeniowe poszkodowanego. [W:] Jastrzębska R., Kaczor A.: NAGŁE STANY ZAGROŻENIA ŻYCIA ABC PIERWSZEJ POMOCY. Wyd. Szkoły Policji w Słupsku, 2007, s. 81, 83-84.
  5. Jastrzębska R., Kaczor A.: Przyczyny utraty przytomności. [W:] Jastrzębska R., Kaczor A.: NAGŁE STANY ZAGROŻENIA ŻYCIA ABC PIERWSZEJ POMOCY. Wyd. Szkoły Policji w Słupsku, 2007, s. 18.
  6. Jastrzębska R., Kaczor A.: Wstrząs. [W:] Jastrzębska R., Kaczor A.: NAGŁE STANY ZAGROŻENIA ŻYCIA ABC PIERWSZEJ POMOCY. Wyd. Szkoły Policji w Słupsku, 2007, s. 137-140.
  7. Kaźmierski R. Powikłania ogólnomedyczne w ostrej fazie udaru mózgu. Pol. Przegl. Neurol. 2010;6, supl. A: 4-5.
  8. Kozera G., Raniszewska E., Gąsecki D., Nyka M. W.: Pierwsza pomoc u pacjentów z udarem mózgu. Forum Medycyny Rodzinnej 2007, tom 1, nr 1, 11–16.
  9. Książkiewicz B., Gąsecki D.: Leczenie we wczesnym okresie udaru mózgu. Choroby Serca i Naczyń 2006, tom 3, nr 2, 83–90.
  10. Na podstawie informacji uzyskanych na kursie kwalifikacyjnym w dziedzinie Pielęgniarstwa ratunkowego dla pielęgniarek/pielęgniarzy zorganizowanym przez Centrum Kształcenia Zawodowego TEACHMED s.c.
  11. Pruszyński J. J.: Ogólnoustrojowe konsekwencje udarów mózgu. Przewodnik Lekarza 2008; 5: 20-24.
  12. Walecki J., Bulski T.: Diagnostyka obrazowa w udarze mózgu. Przewodnik Lekarza. 2006; 9: 46-51.
  13. Zieliński M., Dąbrowski M., Dąbrowska A. i wsp.: Ostre niedokrwienie mózgu jako stan zagrożenia życia, wczesne postępowanie w fazie przedszpitalnej i wczesnoszpitalnej w oparciu o wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego i Amerykańskiego Stowarzyszenia Udaru. Anestezjologia i Ratownictwo 2014; 8: 407-414.

Opracowała Marta Majer

mgr pielęgniarstwa, mgr biologii