Pages Menu
Categories Menu

Artykuł dodano: 28/01/2016

Czynniki ryzyka udaru mózgu – dlaczego warto je znać?

Czynniki ryzyka udaru mózgu – dlaczego warto je znać?

Pojęcie „czynniki ryzyka” zostało rozpowszechnione przez amerykańskiego badacza W.B. Kannela i jego współpracowników, którzy w 1948 roku zapoczątkowali badania w ramach programu The Framingham Heart Study. Skąd taki pomysł? Otóż pojawił się on w okresie tuż po II wojnie światowej w odpowiedzi na gwałtowny wzrost zachorowań oraz zgonów, które spowodowane były zawałem mięśnia sercowego i udarem mózgu (w Stanach Zjednoczonych). Zaczęto zastanawiać się nad przyczynami i ewentualnymi czynnikami osobniczymi lub środowiskowymi, sprzyjającymi wzrostowi chorób, które rozwijały się na podłożu miażdżycy. Badania w ramach projektu Framingham nie zostały przerwane i trwają już ponad 50 lat. W międzyczasie znalazły one spore grono „godnych naśladowców”.
Zasadniczy podział czynników ryzyka przeprowadzono z uwzględnieniem tzw. granicy ich modyfikowalności, tj. podatności danego czynnika ryzyka na działania zewnętrzne, mające na celu minimalizację jego szkodliwego działania (zwłaszcza w odniesieniu do procesu miażdżycowego). I tak pierwsza grupa czynników to tzw. czynniki niemodyfikowalne, nie poddające się regulacji. Drugą grupę stanowią czynniki podatne na działania modyfikujące, stąd nazwa czynniki modyfikowalne (8).

Słowa kluczowe: czynniki ryzyka udaru mózgu, czynniki modyfikowalne, czynniki niemodyfikowalne

 

Niemodyfikowalne czynniki ryzyka
Spośród niemodyfikowalnych czynników ryzyka udaru mózgu wyróżnia się w szczególności:

  • Wiek.
    Wiek jest jednym z najistotniejszych czynników ryzyka wystąpienia udaru mózgu.  Statystycznie większość udarów występuje u ludzi po 65. roku życia. Dodatkowo, po 55. roku życia na każde dziesięć lat zachorowalność podwaja się i to zarówno w przypadku mężczyzn, jak i  kobiet.
  • Płeć.
    Zaobserwowano, że w przypadku mężczyzn do 75 roku życia ryzyko wystąpienia udaru mózgu jest około 1,23-krotnie większe niż w grupie kobiet. Natomiast po 75 roku życia sytuacja się odwraca. Warto jednak podkreślić, że przez wzgląd na średni dłuższy okres życia kobiet, statystycznie w ciągu roku z powodu udaru umiera ich więcej. Dodatkowo sam przebieg udaru jest cięższy u kobiet (w porównaniu z przebiegiem udaru u mężczyzn).
  • Uwarunkowania genetyczne.
    W przypadku osób, u których przynajmniej jedno z rodziców przebyło udar niedokrwienny mózgu, zwiększa się ryzyko wystąpienia udaru. Zależność ta może wynikać z następujących czynników:
    dziedziczenia określonych czynników ryzyka wystąpienia udaru;
    dziedziczenia skłonności do innych schorzeń, które stanowią czynniki ryzyka wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych,
    rodzinnej ekspozycji na czynniki, które są związane ze stylem życia i czynniki środowiskowe.
    Znane są liczne uwarunkowane genetycznie choroby zwiększające ryzyko udaru, do których należą m.in.: dziedziczne trombofilie (nadkrzepliwość), CADASIL (mutacja genu Notch 3, który zlokalizowany jest na chromosomie 19), MELAS (mutacja mtDNA A3243G, tj. mutacja punktowa nukleotydu 3243 w obrębie genu tRNA leucyny w mtDNA), anemia sierpowata (niedokrwistość sierpowata; wada w budowie hemoglobiny, która powstała w wyniku zmiany struktury białkowej), hyperhomocysteinemia (podwyższone stężenie homocysteiny we krwi) i in. Dodatkowo wykazano, że istnieje większy stopień zgodności  występowania  udaru mózgu  wśród  par  bliźniąt monozygotycznych  (tj. bliźniąt jednojajowych),  niż  wśród  dizygotycznych  bliźniąt (tj. bliźniąt dwujajowych).
  • Pochodzenie etniczne.
    W poszczególnych grupach etnicznych zapadalność oraz śmiertelność z powodu udaru mózgu jest odmienna. Najbardziej narażoną grupą są osoby rasy czarnej, u których odnotowuje się dwukrotnie większą zachorowalność i umieralność z powodu udaru mózgu, w porównaniu z osobami rasy białej. Między 45. a 55. rokiem życia wskaźnik śmiertelności osób rasy czarnej jest 4-5 razy większy niż u osób rasy białej. Rozbieżność ta zmniejsza się wraz z wiekiem poszczególnych grup etnicznych (1, 4-6, 9)

Modyfikowalne czynniki ryzyka
Człowiek w mniejszym lub większym stopniu ma wpływ na wystąpienie modyfikowalnych czynników ryzyka (4). Regulować je można poprzez działania medyczne (tj. farmakoterapię oraz zabiegi operacyjne – udrożnienia tętnic szyjnych i leczenie anomalii naczyniowych) oraz pozamedyczne (tj. modyfikację stylu życia) (9).
Spośród modyfikowalnych czynników ryzyka udaru mózgu wymienić można następujące:

  • Nadciśnienie tętnicze.
    Nadciśnienie tętnicze należy do jednego z najczęstszych  i najgroźniejszych  czynników  ryzyka  chorób naczyniowych, w tym stanowi ono najważniejszy czynnik ryzyka udaru mózgu – niedokrwiennego, jak i krwotocznego. Badania naukowe dowiodły, że wzrost ciśnienia krwi wpływa na zwiększenie ryzyka udaru. Jest to powszechny problem. Szacuje się, że aż 30% populacji powyżej 18 roku życia ma nadciśnienie tętnicze. Wraz z wiekiem wzrasta częstość występowania nadciśnienia tętniczego krwi i problem ten obejmuje ponad 2/3 osób po 65 roku życia.  Dane szacunkowe wykazały, że nadciśnienie tętnicze aż czterokrotnie zwiększa ryzyko udaru.
  • Inne choroby układu krążenia – w tym choroby serca
    Chorzy ze stwierdzoną miażdżycą naczyń pozamózgowych (miażdżyca tętnic obwodowych, choroba niedokrwienna serca, stan po zawale serca) wykazują większość zapadalność  na  udar  mózgu. Dodatkowo bardzo ważnym czynnikiem ryzyka udaru mózgu jest miażdżycowe zwężenie tętnic domózgowych, zwłaszcza w przypadku dużych (>70%)  zwężeń tętnic szyjnych (opisane niżej). Ponadto znaczącą grupę czynników ryzyka tworzą także choroby serca, a głównie migotanie przedsionków, stanowiące najczęstszą przyczynę udarów kardiogennych. Do zaburzeń krążenia  mózgowego  dochodzi także (choć rzadziej) w przebiegu  wad  serca,  zapalenia  wsierdzia, kardiomiopatii oraz  przy nieprawidłowościach zastawek.
  • Cukrzyca.
    Cukrzyca jest niezależnym czynnikiem ryzyka. Zwiększa ona ryzyko wystąpienia udaru mózgu, zwłaszcza przy współistnieniu innych czynników ryzyka (jak np. nadciśnienie tętnicze, otyłość oraz dyslipidemie), usposabiających do  rozwoju miażdżycy.
  • Dyslipidemie.
    Dyslipidemie (tj. wysokie stężenie trójglicerydów i niski cholesterol frakcji HDL), w połączeniu z innymi czynnikami ryzyka, mają wpływ na wystąpienie udaru mózgu. Badania naukowe potwierdziły zwiększone  ryzyko  udaru  mózgu  u osób z  podwyższonym cholesterolem całkowitym. Dodatkowo wykazano tendencje do
    wzrostu częstości występowania udaru niedokrwiennego mózgu wraz z obniżeniem  poziomu  cholesterolu  HDL (uznanego powszechnie jako „dobry” cholesterol)  oraz  podwyższeniem stężenia trójglicerydów.
  • Zaburzenia hematologiczne.
    Zaburzenia hematologiczne to rzadsze przyczyny udarów mózgu, jednakże mogące nasilać inne czynniki ryzyka. Biorąc pod uwagę tę grupę chorób, najpowszechniejsze są: dziedziczne zaburzenia  krzepnięcia (tzw. trombofilie wrodzone), niedokrwistość sierpowata oraz zespół  antyfosfolipidowy. W przebiegu wymienionych schorzeń udary mózgu najczęściej dotyczą osób  młodych  lub  dzieci i przeważnie mają związek z rozwojem zmian zakrzepowych w naczyniach żylnych.
  • Styl życia (niska aktywność fizyczna, spożywanie dużej ilości alkoholu, palenie tytoniu, nieprawidłowa dieta, otyłość, schorzenia dodatkowe, stres, antykoncepcja).
    Badania statystyczne wykazały, że styl życia pacjentów, jeszcze przed wystąpieniem u nich udaru mózgu, był niewłaściwy. W większości przypadków obecne były następujące czynniki ryzyka: brak aktywności fizycznej, otyłość, spożywanie dużej ilości alkoholu, palenie papierosów, narażenie na stres, nieprawidłowa dieta oraz niewłaściwie leczone choroby współistniejące.
  • Zwężenie tętnic szyjnych.
    Pacjenci, u których występują zwężenia tętnic domózgowych są bardziej zagrożeni udarem mózgu. Poziom ryzyka zależy w tym przypadku od stopnia  stenozy (zwężenia)  oraz jej demonstracji  klinicznej. Stosunkowo niskie ryzyko udaru mózgu (1–4%) występuje w przypadku zwężeń tętnic szyjnych poniżej  50%  i braku  objawów  klinicznych. Duże zwężenia, zwłaszcza objawowe, wywołują wysoką zapadalność  na  udar. Stenoza wynosząca 70%–99%, wywołująca objawy neurologiczne jest wskazaniem do endarterektomii (tj. zabiegu mającego na celu usunięcie blaszek miażdżycowych)  (1, 3, 7, 9, 10).                                         waga i zdrowie

 

Podsumowanie
Czynniki ryzyka podzielono z uwzględnieniem tzw. granicy ich modyfikowalności. Pierwsza grupa z nich to tzw. czynniki niemodyfikowalne, tj. nie poddające się regulacji. Drugą grupę stanowią czynniki podatne na modyfikujące działania człowieka, stąd nazwa czynniki modyfikowalne. Spośród niemodyfikowalnych czynników ryzyka udaru mózgu wyróżnia się: wiek, płeć, uwarunkowania genetyczne oraz pochodzenie etniczne. Natomiast do modyfikowalnych czynników ryzyka udaru mózgu zalicza się: nadciśnienie tętnicze krwi, inne choroby układu krążenia (w tym choroby serca), cukrzycę, dyslipidemie, zaburzenia hematologiczne, styl życia (niska aktywność fizyczna, spożywanie dużej ilości alkoholu, palenie tytoniu, nieprawidłowa dieta, otyłość, schorzenia dodatkowe, stres, antykoncepcja) oraz zwężenia tętnic szyjnych.
Czynniki  ryzyka  chorób  naczyniowych mózgu występują dosyć powszechnie  i dotyczą znacznej części populacji. Z pewnością – co potwierdzają badania naukowe –  wiele z nich można w sposób skuteczny eliminować, dzięki odpowiednim działaniom medycznym oraz promocji zdrowego stylu życia.  Warto? Zawsze warto. Wykrywanie czynników ryzyka oraz intensywne leczenie w znaczący sposób mogą ograniczyć zapadalność na udar mózgu. Dodatkowo działania takie mogą istotnie wpływać na rokowania pacjentów (w tym zakres inwalidztwa) oraz ograniczać śmiertelność z powodu udaru mózgu.

 

Piśmiennictwo:

  • Banecka-Majkutewicz Z., Dobkowska M., Wichowicz H.: Analiza czynników ryzyka udaru niedokrwiennego mózgu. Ann. Acad. Med. Gedan., 2005, 35, 207 – 216.
  • Banecka-Majkutewicz Z., Gąsecki D., Jakóbkiewicz-Banecka J. i wsp.: Hiperhomocysteinemia — ważny czynnik ryzyka udaru mózgu. Udar Mózgu 2005, tom 7, nr 2.
  • Błaszczyk B., Czernecki R., Prędota-Panecka H.: Profilaktyka pierwotna i wtórna udarów mózgu. Studia Medyczne 2008; 9: 71-75.
  • Gaszyński W.: Wybrane stany zagrożenia życia. [W:] Intensywna terapia i wybrane zagadnienia medycyny ratunkowej. Repetytorium, W. Gaszyński, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, 2010, s. 72.
  • Maliszewska M.: Czynniki ryzyka wystąpienia udarów niedokrwiennych mózgu. Przew Lek 2009; 7: 7-12.
  • Palasik W.: Udar mózgu jako choroba uwarunkowana genetycznie. Postępy Nauk Medycznych 3/2006, s. 83-88.
  • Snarska K., Kapica-Topczewska K., Sawicka J. i wsp.: Cukrzyca jako czynnik ryzyka udaru niedokrwiennego mózgu. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany
  • Materii 2010, tom 6, nr 2: 93-100.
  • Sobieszczańska M.: Czynniki ryzyka miażdżycy. [W:] Sobieszczańska M.: Prewencja chorób sercowo-naczyniowych. Wyd. Karkonoska Państwowa Szkoła Wyższa w Jeleniej Górze, 2011, s. 27-28.
  • Strepikowska A., Buciński A.: Udar mózgu – czynniki ryzyka i profilaktyka. Postępy farmakoterapii, Tom 65 nr 1, 2009: 46-50.
  • Zalisz M.: Wpływ zaburzeń gospodarki węglowodanowej na udar mózgu – czy efekt addycyjny? Udar Mózgu 2006, tom 8, nr 1: 33-41.

Opracowała: Marta Majer
mgr pielęgniarstwa, mgr biologii